Jak napisać notatkę syntetyzującą na maturze
Notatka syntetyzująca to jedno z zadań, które pojawiło się na maturze z języka polskiego i budzi sporo emocji wśród uczniów. Dlaczego akurat ta forma wzbudza tyle kontrowersji? Pewnie dlatego, że warta jest aż 4 punkty, czyli tyle samo co kilka zadań zamkniętych. To sprawia, że warto się nad nią pochylić i dobrze przygotować.
Zastanawiasz się, jak napisać notatkę syntetyzującą zgodnie z wymaganiami CKE? Na czym polega to zadanie i jakie są najważniejsze zasady? Spokojnie, przeanalizujemy to krok po kroku na konkretnych przykładach!
Czym jest notatka syntetyzująca?
Notatka syntetyzująca jest formą zwięzłego przedstawienia informacji istotnych dla danego tekstu lub tekstów. Na maturze spotykamy się z notatką syntetyzującą ukierunkowaną tematycznie, która wymaga od nas określonego działania – dokonania syntezy informacji z dwóch tekstów na wskazany temat.
Kompletna notatka syntetyzująca powinna zawierać:
- Ogólne stwierdzenie na temat tego, jak oba teksty odnoszą się do zagadnienia wskazanego w temacie
- Stanowiska autorów obu tekstów względem zagadnienia określonego w temacie notatki
- Syntetyczne przedstawienie podobieństw i/lub różnic między stanowiskami autorów
- Ujęcie treści własnymi słowami, poprzez parafrazę, uogólnienie i używanie synonimów
Co ważne, notatka musi być zwięzła – limit słów wynosi od 60 do 90 słów. Wydaje się, że to niewiele, ale właśnie na tym polega sztuka syntezy – trzeba wybrać najistotniejsze informacje i ująć je w sposób kompleksowy, ale maksymalnie treściwy.
Najważniejsze zasady pisania notatki syntetyzującej – Wymagania CKE
Aby napisać dobrą notatkę syntetyzującą i zdobyć maksymalne 4 punkty, warto trzymać się kilku zasad:
- Uważnie przeczytaj temat notatki wskazany w zadaniu – to on ukierunkowuje całą Twoją wypowiedź.
- Przeanalizuj dokładnie oba teksty pod kątem tego tematu – szukaj informacji, które bezpośrednio się do niego odnoszą.
- Określ stanowisko każdego z autorów wobec tematu – co każdy z nich myśli o danym zagadnieniu?
- Porównaj te stanowiska – czy są podobne, czy różne? W jakich aspektach?
- Napisz notatkę jako tekst ciągły, bez punktów czy wyliczeń.
- Pamiętaj o poprawności językowej, ortograficznej i interpunkcyjnej – to również jest oceniane.
- Pilnuj limitu słów – między 60 a 90 wyrazów.
Jeśli chodzi o punktację, to za notatkę syntetyzującą można otrzymać maksymalnie 4 punkty: 3 za treść i 1 za poprawność językową, ortograficzną i interpunkcyjną.
Przykład analizy: Sztuczna inteligencja
Przyjrzyjmy się konkretnemu przykładowi zadania maturalnego. W przykładzie analizy mamy do czynienia z dwoma tekstami na temat sztucznej inteligencji:
Tekst 1. Aleksandra Stanisławska — Niebezpieczna sztuczna inteligencja
Fragment tekstu:
Brązowy olbrzym Talos z Krety. Gliniany golem z Pragi. Komputer HAL z Odysei kosmicznej. Każdy z tych fikcyjnych tworów miał być zaprojektowany przez człowieka i obdarzony inteligencją podobną do naszej. Ten mit ma się do dziś znakomicie. […] Opowieści o AI [sztucznej inteligencji] są zadziwiająco podobne. Maszyny czy komputery są w nich kopiami człowieka. Myślą według ludzkich schematów, rozmawiają, odczuwają emocje. Jednak takie podejście do inteligentnych maszyn to poważny błąd.
Nic dziwnego, że coraz częściej pojawiają się apele, aby AI podlegała ludzkiej kontroli. Mówił o tym chociażby wybitny fizyk i wizjoner prof. Stephen Hawking. Jego zdaniem nie istnieją fizyczne ograniczenia rozwoju sztucznej inteligencji. „Można wyobrazić sobie taką technologię, która przechytrzy rynki finansowe, prześcignie badaczy i zmanipuluje przywódców oraz opracuje broń, której zasad działania nawet nie będziemy mogli zrozumieć. Krótkoterminowy wpływ sztucznej inteligencji zależy od tego, kto ją kontroluje, długoterminowy – od tego, czy w ogóle można ją kontrolować” – twierdzi uczony.
Co gorsza, jej rozwój może sprawić, że ludzie, którzy myśleniem zarabiają dziś na życie, stracą pracę, a więc i wpływ na dalsze losy świata. […] Dziś mówi się o tym, że automatyzacja i roboty pozbawiają ludzi pracy fizycznej. Co się stanie, jeśli komputerowe myślenie okaże się lepsze od ludzkiego wszędzie tam, gdzie potrzebne są zdolności analityczne i kreatywność?
Tekst 2. Łukasz Lamża – Sztuczna przeciętność
Fragment tekstu:
Gdy czyta się i ogląda science fiction sprzed 50–100 lat, sztuczna inteligencja (AI) pojawia się głównie w roli potężnej, budzącej respekt siły – czasem nam sprzyjającej, zwykle jednak stanowiącej mniej czy bardziej zawoalowane zagrożenie. […]
Sztuczna inteligencja to dziś produkt, i to cenny. AI usuwa szum ze zdjęć w twoim smartfonie, dobiera czas prania w twojej pralce i wybiera najszybszą trasę w twoim GPS-ie, a także podpowiada Facebookowi, co wyświetlić na twojej stronie głównej. […]
Trudno nam więc pogodzić się z faktem, że większość naszych decyzji – o czym pisze choćby ekonomista Daniel Kahneman w „Pułapkach myślenia” – podejmowana jest zbyt szybko i zbyt automatycznie, aby można je było uznać za racjonalne, a nasze interakcje z bliźnimi można w dużym stopniu sprowadzić do scenariusza mieszczącego się na kilku kartkach A4, co pięknie zdemaskował Erving Goffman w „Człowieku w teatrze życia codziennego”. […] Dzisiejsza AI jest zaś wynikiem zderzenia wzniosłej teorii z rzeczywistością ludzką – z faktycznym codziennym życiem miliardów homo sapiens. AI naśladuje więc rzeczywistą ludzką inteligencję, a nie tę będącą romantycznym ideałem zrodzonym w głowach filozofów.
Jak rozwiązać zadanie z notatką syntetyzującą krok po kroku?
Na podstawie przykładu musimy napisać notatkę syntetyzującą na temat: „współczesny człowiek wobec sztucznej inteligencji”. Przeanalizujmy to zadanie krok po kroku:
Krok 1: Analiza tematu
Temat wskazuje, że musimy skupić się na relacji człowieka i sztucznej inteligencji – jak ludzie postrzegają AI, jak na nią reagują, jakie mają wobec niej postawy.
Krok 2: Analiza tekstów
Z tekstu Aleksandry Stanisławskiej wynika, że autorka obawia się sztucznej inteligencji, widzi w niej zagrożenie dla człowieka. Wskazuje na potencjalne niebezpieczeństwa:
- AI może przerastać nas zdolnościami i szybkością myślenia
- Może wymknąć się spod kontroli
- Może pozbawić ludzi pracy, nawet w zawodach związanych z myśleniem
- Algorytmy już wpływają na nasze decyzje (zakupy, kredyty, relacje)
Z kolei Łukasz Lamża przedstawia bardziej optymistyczną wizję:
- AI to przede wszystkim użyteczny produkt, pomagający w codziennym życiu
- Nasze wyobrażenia o AI są przesadzone, wytworzone przez science fiction
- Sztuczna inteligencja naśladuje rzeczywistą ludzką inteligencję, która wcale nie jest tak wzniosła jak nam się wydaje
- AI to praktyczne narzędzie, a nie zagrożenie
Krok 3: Porównanie stanowisk
Główna różnica między autorami: Stanisławska postrzega AI jako potencjalne zagrożenie, które może wymknąć się spod kontroli i zdominować człowieka, Lamża – jako użyteczne narzędzie, które ułatwia codzienne życie i naśladuje przeciętną (nie idealną) ludzką inteligencję.
Krok 4: Napisanie notatki
Teraz ujmujemy to wszystko w zwięzłą formę 60-90 wyrazów, pisząc własnymi słowami.
Notatka syntetyzująca przykład
Przykładowa notatka syntetyzująca o sztucznej inteligencji, na podstawie obu tekstów oceniona na 3 punkty brzmi:
„Autorzy obu tekstów podjęli problem znaczenia sztucznej inteligencji dla współczesnego człowieka. Ich opinie na ten temat są jednak różne. Aleksandra Stanisławska obawia się, że sztuczna inteligencja może zdominować ludzi. Swój pogląd autorka uzasadnia przykładami zastępowania człowieka przez sztuczną inteligencję oraz wpływania przez nią na jego decyzje. Łukasz Lamża uważa przeciwnie, że AI jest niezbędna, a jako wytwór człowieka naśladuje jego intelekt, tym samym nie zagraża ludzkiej cywilizacji.”
Widać tu wszystkie elementy dobrej notatki: ogólne stwierdzenie o temacie obu tekstów, wyraźne przedstawienie stanowisk autorów, wskazanie różnic między nimi, a wszystko to w 67 wyrazach, czyli w limicie.
Inna notatka, oceniona na 2 punkty za treść (72 wyrazy), brzmi:
„Oba teksty przedstawiają dwa odmienne poglądy na temat wpływu sztucznej inteligencji (AI) na człowieka. Aleksandra Stanisławska obawia się zdominowania człowieka przez AI. Boi się, że AI, przewyższająca człowieka inteligencją, może go zastąpić. Łukasz Lamża sądzi natomiast, że bez sztucznej inteligencji nie ma rozwoju cywilizacji. Sztuczna inteligencja może zrobić wiele dobrego dla człowieka, na przykład wyręczyć go w wielu sprawach. AI nie zastąpi człowieka całkowicie, bo jest przez niego stworzona na jego wzór.”
Na co zwrócić uwagę przy pisaniu notatki syntetyzującej?
Pracując nad notatką syntetyzującą, warto zwrócić szczególną uwagę na kilka aspektów, które mogą przesądzić o liczbie zdobytych punktów:
- Rzeczowość – notatka musi być zgodna z treścią obu tekstów, nie możesz dodawać własnych opinii czy informacji.
- Synteza – nie streszczaj tekstów, tylko wydobądź z nich to, co najważniejsze dla tematu.
- Parafraza – nie kopiuj fragmentów tekstów, tylko przedstaw je własnymi słowami.
- Ujęcie tematu – pamiętaj, że notatka ma dotyczyć konkretnego zagadnienia wskazanego w poleceniu, a nie ogólnie tekstów.
- Porównanie – zaznacz podobieństwa i/lub różnice między stanowiskami autorów.
Częstym błędem jest skupianie się na streszczaniu tekstów zamiast na syntezie informacji istotnych dla tematu. Pamiętaj też, że notatka syntetyzująca to tekst ciągły – nie stosuj punktów, tabel czy innych form graficznych.
Przykłady błędów w notatkach syntetyzujących
Przeanalizujmy przykład notatki, która została oceniona na 1 punkt za treść (66 wyrazów):
„Aleksandra Stanisławska pokazuje stworzone przez ludzi wizje robotów, które myślą podobnie jak ludzie, ale uważa, że w rzeczywistości inteligencja robotów będzie zupełnie inna. Będzie działała szybciej i lepiej niż ludzka. Zdaniem autorki sztuczna inteligencja będzie trudna do kontroli i groźna dla ludzi. Łukasz Lamża, pisząc o sztucznej inteligencji, uważa, że sztuczna inteligencja jest niezbyt twórcza, ale za to bardzo przydatna ludziom, np. przy wykonywaniu prac domowych.”
Jakie błędy popełniono? Przede wszystkim brakuje tu ogólnego stwierdzenia na temat obu tekstów w kontekście tematu notatki. Przedstawiono stanowiska autorów, ale w sposób niepełny i bez wyraźnego odwołania do tematu przewodniego. Brakuje też jasnego wskazania podobieństw i różnic między stanowiskami autorów.
Ćwiczenie czyni mistrza
Najlepszym sposobem na opanowanie sztuki pisania notatki syntetyzującej jest regularne ćwiczenie. Na arkuszu egzaminacyjnym możesz spotkać różne tematy i różne teksty, więc warto przećwiczyć różne warianty.
Zacznij od przeanalizowania przykładowych notatek przedstawionych przez CKE, aby zobaczyć, za co przyznawane są punkty. Następnie spróbuj napisać własne notatki na podstawie różnych par tekstów i porównaj je z wzorcowymi.
Możesz też skorzystać z przykładowych arkuszy maturalnych z 2023 roku, gdzie pojawiły się zadania z notatką syntetyzującą.
Notatka syntetyzująca
Notatka syntetyzująca to forma wypowiedzi, która wymaga od Ciebie umiejętności analizy tekstów, wydobycia z nich najważniejszych informacji, porównania stanowisk autorów i przedstawienia tego wszystkiego w zwięzłej formie 60-90 wyrazów.
Aby napisać dobrą notatkę syntetyzującą, pamiętaj o:
- Dokładnej analizie tematu i obu tekstów
- Określeniu stanowisk autorów wobec tematu
- Porównaniu tych stanowisk
- Użyciu własnych słów
- Poprawności językowej
- Trzymaniu się limitu słów
Mam nadzieję, że teraz wiesz już, jak napisać notatkę syntetyzującą i zdobyć maksymalną liczbę punktów na maturze. Powodzenia!
Zobacz także nasze inne artykuły: