Człowiek wobec niestałości świata – pytania jawne 2026-2028

Pytania jawne – matura ustna 2026–2028 → Pytanie 2

Człowiek wobec niestałości świata w Księdze Koheleta – opracowanie na maturę ustną

Pytanie jawne nr 2: „Człowiek wobec niestałości świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Księgi Koheleta. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.”

Księga Koheleta to jeden z najbardziej filozoficznych tekstów Biblii. Jej autor stawia pytania, które brzmią zaskakująco współcześnie: czy ludzkie wysiłki mają sens, skoro wszystko przemija? Poniżej znajdziesz analizę lektury, dwa rozwinięte konteksty i gotowy szkielet wypowiedzi.

„Marność nad marnościami” – o czym mówi Kohelet?

Księga otwiera się słynnym zdaniem: „Marność nad marnościami, wszystko marność”. Hebrajskie słowo hewel oznacza dosłownie parę, oddech, mgłę – coś, co pojawia się na chwilę i znika. To nie jest wyraz rozpaczy, ale trafna obserwacja: wszystko w świecie materialnym jest ulotne. Pokolenia przychodzą i odchodzą, rzeki płyną do morza, a morze nie wzbiera. Świat trwa w cyklicznym rytmie, w którym nic tak naprawdę nie jest nowe.

Kohelet sprawdza kolejno, czy cokolwiek może nadać życiu trwały sens. Testuje mądrość – i dochodzi do wniosku, że im więcej człowiek rozumie, tym bardziej cierpi, bo jaśniej widzi przemijanie. Testuje bogactwo – ale „nagi człowiek przyszedł na świat i nagi odejdzie”, niczego ze sobą nie zabierając. Testuje pracę – ale owoce trudu mogą przypaść komuś, kto na nie nie zasłużył. Testuje przyjemności – ale i one okazują się puste, gdy mija chwila radości.

Jak żyć w świecie, który przemija? Trzy postawy Koheleta

Kohelet nie jest nihilistą. Po zdiagnozowaniu „marności” proponuje konkretne postawy, dzięki którym człowiek może żyć godnie mimo świadomości przemijania.

Pierwsza postawa to akceptacja naturalnego rytmu życia. „Wszystko ma swój czas i każda sprawa pod niebem ma swoją porę” – to jedno z najczęściej cytowanych zdań Biblii. Jest czas rodzenia i umierania, sadzenia i wyrywania, płaczu i śmiechu. Kohelet mówi: nie walcz z porządkiem, którego nie zmienisz, ale rozpoznaj, w jakim „czasie” się znajdujesz.

Druga postawa to umiejętność cieszenia się chwilą. Kohelet wielokrotnie zachęca: „Jedz z radością swój chleb i pij w dobrym nastroju swoje wino”. To nie jest wezwanie do hedonizmu, ale do wdzięczności za proste, codzienne radości – jedzenie, pracę, bliskość z drugim człowiekiem. Skoro nic nie jest trwałe, tym bardziej warto cenić to, co mamy teraz.

Trzecia postawa to bojaźń Boża. Księga kończy się słowami: „Boga się bój i przykazań Jego przestrzegaj, bo cały w tym człowiek”. W świecie nieustannej zmiany jedynym stałym punktem odniesienia jest dla Koheleta transcendencja – Bóg, którego porządek przekracza ludzkie rozumienie.

Kontekst 1: Dżuma Alberta Camusa

Powieść Camusa ukazuje mieszkańców Oranu zamkniętych w mieście ogarniętym epidemią. Dżuma obnaża kruchość wszystkiego, na czym ludzie budowali swoje życie – planów, relacji, poczucia bezpieczeństwa. To sytuacja bardzo bliska temu, co opisuje Kohelet: nagła konfrontacja z niestałością świata.

Postać doktora Rieux jest odpowiednikiem Koheletowej postawy wobec przemijania. Rieux nie szuka wielkiego sensu ani metafizycznego wyjaśnienia epidemii. Wie, że nie pokona dżumy na zawsze – zaraza może wrócić. Mimo to uczciwie wykonuje swoją pracę, leczy chorych, jest solidarny z cierpiącymi. Robi to, co jest do zrobienia tu i teraz, bez złudzeń co do trwałości swoich wysiłków.

Powiązanie z Koheletem: oba teksty diagnozują niestałość ludzkiego świata i proponują podobną odpowiedź – nie wielkie systemy wyjaśniające, ale codzienną, uczciwą postawę. Kohelet mówi „jedz z radością swój chleb”, Rieux mówi „trzeba być uczciwym”. W obu przypadkach sens życia leży nie w trwałości osiągnięć, ale w jakości przeżywania każdego dnia.

Kontekst 2: Lalka Bolesława Prusa

Stanisław Wokulski jest postacią, która doświadcza „marności” w sensie bardzo bliskim Koheletowi – tyle że nie potrafi jej zaakceptować. Wokulski testuje kolejno te same drogi co Kohelet: pracę (buduje imperium handlowe), bogactwo (gromadzi majątek), miłość (poświęca wszystko dla Izabeli Łęckiej). Każda z tych dróg okazuje się daremna. Majątek nie daje szczęścia, praca nie przynosi satysfakcji, gdy brakuje uznania, a miłość do Izabeli jest niespełniona i destrukcyjna.

Szczególnie wymowna jest postać Ignacego Rzeckiego, który nie potrafi pogodzić się z przemijaniem dawnego porządku świata. Trwa w napoleońskich ideałach, podczas gdy rzeczywistość dawno się zmieniła. Rzecki jest człowiekiem, który nie przyjął Koheletowej lekcji – nie zaakceptował naturalnego rytmu zmian.

Powiązanie z Koheletem: Wokulski i Rzecki są przykładami ludzi, którzy cierpią właśnie dlatego, że nie potrafią przyjąć niestałości świata. Kohelet proponuje pokorę i wdzięczność za chwilę – bohaterowie Prusa kurczowo trzymają się tego, co przemija (miłości, ideałów, majątku), i dlatego ponoszą klęskę.

Szkielet wypowiedzi na egzamin

• 1
  Teza (ok. 1 min) – Księga Koheleta pokazuje, że świat materialny jest nietrwały i żadne ludzkie dążenie – mądrość, bogactwo, praca, przyjemność – nie daje trwałego sensu. Kohelet nie popada jednak w nihilizm: proponuje akceptację przemijania, wdzięczność za codzienne radości i odniesienie do Boga jako jedynego stałego punktu.
• 2
  Argument 1 – „marność nad marnościami” (ok. 2 min) – Wyjaśnij pojęcie hewel (para, oddech, ulotność). Omów, jak Kohelet testuje kolejne drogi: mądrość (im więcej wiesz, tym bardziej cierpisz), bogactwo (nic ze sobą nie zabierzesz), pracę (owoce mogą przypaść komuś innemu), przyjemności (radość szybko mija). Każda prowadzi do tego samego wniosku – nic materialnego nie jest trwałe.
• 3
  Argument 2 – trzy postawy Koheleta (ok. 2 min) – Przedstaw pozytywną stronę przesłania: akceptację rytmu życia („wszystko ma swój czas”), umiejętność cieszenia się chwilą („jedz z radością swój chleb”) i bojaźń Bożą jako jedyny stały punkt w zmiennym świecie. Podkreśl, że Kohelet nie jest pesymistą, ale realistą, który szuka mądrego sposobu na życie.
• 4
  Kontekst (ok. 3 min) – Wprowadź wybrany kontekst. Np. Dżumę Camusa: epidemia obnaża kruchość świata, a doktor Rieux odpowiada na to codzienną uczciwą pracą bez złudzeń co do trwałości wysiłków. Pokaż analogię: Kohelet i Rieux proponują tę samą postawę – sens życia leży nie w trwałości osiągnięć, ale w jakości przeżywania każdego dnia. Albo Lalkę Prusa: Wokulski cierpi, bo nie przyjmuje niestałości świata – jest odwróceniem Koheletowej mądrości.
• 5
  Podsumowanie (ok. 1 min) – Wróć do tezy. Podkreśl aktualność przesłania Koheleta: we współczesnym świecie, który promuje ciągły wzrost i gromadzenie, jego rada „ciesz się chwilą i bądź pokorny wobec przemijania” brzmi szczególnie trafnie. Księga Koheleta nie odbiera nadziei – uczy mądrego życia w świecie, który nie jest trwały.

Człowiek wobec niestałości świata – Najczęściej zadawane pytania

Jaki kontekst wybrać do pytania o niestałość świata w Księdze Koheleta?

Najlepiej sprawdzają się Dżuma Camusa (Rieux wobec epidemii – sens w codziennym działaniu mimo przemijania) oraz Lalka Prusa (Wokulski jako człowiek, który nie akceptuje niestałości i przez to cierpi). Pierwszy kontekst pokazuje podobieństwo do postawy Koheleta, drugi – kontrast.

Czy „marność” oznacza, że Kohelet jest pesymistą?

Nie. To częsty błąd na maturze. Hewel oznacza ulotność, a nie bezwartościowość. Kohelet nie mówi, że życie nie ma sensu – mówi, że sens nie leży w gromadzeniu dóbr materialnych, ale w mądrym przeżywaniu każdego dnia i w odniesieniu do Boga. Podkreśl to w wypowiedzi, bo wyróżni Cię na tle osób, które sprowadzą Koheleta do „wszystko jest bez sensu”.

Czy muszę pamiętać cytaty z Księgi Koheleta?

Nie musisz, ale „marność nad marnościami” i „wszystko ma swój czas” to frazy tak znane, że warto je przywołać – pokażesz, że znasz tekst. Resztę możesz opowiedzieć własnymi słowami.

Opracowanie przygotowane na podstawie oficjalnej listy pytań jawnych CKE na lata 2026–2028. → Wróć do pełnej listy 76 pytań jawnych