Pytania jawne – matura ustna 2026–2028 → Pytanie 2
Człowiek wobec niestałości świata w Księdze Koheleta – opracowanie maturalne
Księga Koheleta (znana również jako Eklezjastes) jest jednym z najbardziej niezwykłych tekstów w kanonie biblijnym, wyróżniającym się refleksyjnym, niemal filozoficznym charakterem. Jej autor, przedstawiający się jako „Kohelet, syn Dawida, król w Jerozolimie”, prowadzi głębokie rozważania nad przemijalnością świata i ludzkiego życia. Głównym tematem księgi jest konfrontacja człowieka z niestałością rzeczywistości – jej ulotność, nieprzewidywalność i fakt, że wszystko, co materialne, podlega prawu przemijania. Księga Koheleta stawia fundamentalne pytania o sens ludzkiej egzystencji w świecie, który nieustannie się zmienia i w którym nic nie jest trwałe.
Analiza motywu niestałości świata w Księdze Koheleta
Vanitas vanitatum – Marność nad marnościami
Kluczem do zrozumienia Księgi Koheleta jest jej najbardziej znane stwierdzenie: „Marność nad marnościami, wszystko marność” (Koh 1,2). Hebrajskie słowo „hewel”, tłumaczone jako „marność”, oznacza dosłownie „parę”, „oddech” lub „mgłę” – coś ulotnego, co szybko znika. Ta metafora staje się motywem przewodnim całej księgi i wyraża fundamentalną prawdę o rzeczywistości – wszystko, co istnieje w świecie materialnym, jest przemijające i nietrwałe.
Kohelet wielokrotnie wraca do tej myśli, stosując ją do różnych aspektów ludzkiego życia:
- „Pokolenie przychodzi i pokolenie odchodzi, a ziemia trwa po wszystkie czasy” (Koh 1,4)
- „Wszystkie rzeki płyną do morza, a morze wcale nie wzbiera” (Koh 1,7)
Autor pokazuje, że ludzkie istnienie wpisane jest w cykliczny rytm natury, gdzie mimo pozornych zmian, wszystko pozostaje w gruncie rzeczy takie samo. Jest to szczególnie bolesne dla człowieka, który jako jedyny ze stworzeń jest świadomy swojej własnej śmiertelności.
Krytyka dążeń ludzkich w obliczu niestałości
Daremność mądrości
Kohelet, przedstawiając się jako człowiek, który poświęcił się poszukiwaniu mądrości, dochodzi do zaskakującego wniosku: „Bo przy wielkiej mądrości – wiele utrapienia, a kto przysparza wiedzy – przysparza i cierpień” (Koh 1,18). Jest to paradoksalne spostrzeżenie – im więcej człowiek rozumie o naturze świata, tym bardziej cierpi, uświadamiając sobie jego niestałość i własną skończoność.
Daremność bogactwa
Innym przedmiotem krytyki Koheleta jest dążenie do gromadzenia majątku: „Kto kocha się w pieniądzach, pieniądzem się nie nasyci; a kto się kocha w zasobach, ten nie ma z nich pożytku” (Koh 5,9). Autor wskazuje na absurdalność gromadzenia dóbr materialnych w obliczu nieuchronnej śmierci: „Jak wyszedł z łona swej matki, nagi, tak znów odejdzie, jak przyszedł, i nie wyniesie nic z swego trudu, co mógłby w ręku zabrać” (Koh 5,14).
Daremność pracy
Kohelet kwestionuje również sens ludzkiego trudu: „Cóż ma człowiek z całego swego trudu i z pracy ducha, którą mozoli się pod słońcem?” (Koh 2,22). Szczególnie bolesna jest świadomość, że owoce pracy mogą przypaść komuś, kto na nie nie zasłużył: „Tak jest z człowiekiem, który się trudził mądrze, umiejętnie i szczęśliwie, a udział swój oddać musi człowiekowi, który się wcale nie trudził” (Koh 2,21).
Daremność przyjemności
Autor opisuje również swoje poszukiwanie sensu w przyjemnościach życiowych: „Rzekłem sobie: Nuże! Doświadczę radości i zażyję szczęścia!” (Koh 2,1). Jednak i ta droga okazuje się prowadzić donikąd: „O śmiechu powiedziałem: Szaleństwo, a o radości: Cóż ona daje?” (Koh 2,2).
Postawy człowieka wobec niestałości świata
Akceptacja ograniczeń
Mimo pesymistycznej oceny rzeczywistości, Kohelet nie popada w nihilizm. Zamiast tego proponuje postawę akceptacji ludzkiej kondycji i ograniczeń: „Wszystko ma swój czas i każda sprawa pod niebem ma swoją porę” (Koh 3,1). Autor wskazuje, że uznanie naturalnego rytmu życia i śmierci jest mądrością.
Umiejętność cieszenia się chwilą
Kohelet wielokrotnie zaleca radość z prostych przyjemności życia: „Oto, co ja uznałem za dobre: że piękną jest rzeczą jeść i pić, i szczęścia zażywać przy swojej pracy, którą się człowiek trudzi pod słońcem” (Koh 5,17). Oraz: „Jedz z radością swój chleb i pij w dobrym nastroju swoje wino, bo już Bóg przyjął twe dzieła” (Koh 9,7).
Ta rada nie jest wezwaniem do hedonizmu, ale raczej do świadomego przeżywania życia z wdzięcznością za każdy jego moment, uznając te momenty za dar od Boga.
Bojaźń Boża
Ostatecznie, w obliczu niestałości świata, Kohelet wskazuje na bojaźń Bożą jako jedyną trwałą wartość: „Koniec mowy. Wszystkiego tego wysłuchawszy: Boga się bój i przykazań Jego przestrzegaj, bo cały w tym człowiek!” (Koh 12,13). Jest to uznanie, że w zmiennym świecie jedynym stałym punktem odniesienia jest transcendencja.
Refleksja nad sprawiedliwością w niestałym świecie
Jednym z najbardziej niepokojących aspektów niestałości świata według Koheleta jest pozorny brak sprawiedliwości: „Jest marność, która się dzieje na ziemi: są sprawiedliwi, którym się zdarza to, na co zasługują grzesznicy, a są grzesznicy, którym się zdarza to, na co zasługują sprawiedliwi” (Koh 8,14).
Jednak w końcowej części księgi autor sugeruje, że istnieje ostateczna sprawiedliwość w postaci sądu Bożego: „Bóg bowiem każdy czyn wezwie przed sąd dotyczący wszystkiego, co ukryte – czy dobre było, czy złe” (Koh 12,14).
Konteksty literackie motywu niestałości świata
„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza
W epopei narodowej Mickiewicza można dostrzec refleksję nad przemijaniem starego porządku świata. Soplicowo reprezentuje świat szlachecki, który już w momencie opisywanych wydarzeń chyli się ku upadkowi. Inwokacja rozpoczynająca utwór wyraża tęsknotę za utraconym rajem dzieciństwa i dawnym porządkiem świata: „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie. Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, kto cię stracił”.
„Lalka” Bolesława Prusa
Postać Stanisława Wokulskiego doskonale ilustruje konfrontację człowieka z niestałością świata i ludzkich ideałów. Jego rozczarowanie miłością do Izabeli, nieudane próby awansu społecznego i ostateczna klęska życiowych planów korespondują z Koheletowym doświadczeniem „marności nad marnościami”. Szczególnie wymowna jest postać Ignacego Rzeckiego, który nie potrafi zaakceptować przemian społecznych i politycznych swojej epoki, trwając w swoich napoleońskich ideałach.
„Ferdydurke” Witolda Gombrowicza
W powieści Gombrowicza pojawia się temat nieautentyczności ludzkiej egzystencji i niemożności osiągnięcia dojrzałości. Józio, główny bohater, jest nieustannie „upupiany” przez otoczenie, co można odczytać jako współczesną wersję Koheletowej refleksji nad niemożnością osiągnięcia trwałości i stabilności w życiu.
„Dżuma” Alberta Camusa
Powieść Camusa ukazuje absurdalność ludzkiej egzystencji w obliczu epidemii, która obnaża kruchość życia i instytucji społecznych. Doktor Rieux, podobnie jak Kohelet, dochodzi do wniosku, że wobec wszechobecnego cierpienia i śmierci najważniejsze jest uczciwe wykonywanie swojej pracy i okazywanie solidarności innym ludziom. Jest to postawa bliska Koheletowemu zaleceniu cieszenia się dniem codziennym mimo świadomości przemijania.
„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego
Dramat Wyspiańskiego ukazuje niestałość polskich marzeń o niepodległości, które rozbijają się o „chochoły snu” – niemożność przejścia od idei do czynu. Podobnie jak Kohelet, Wyspiański diagnozuje marność ludzkich dążeń, które pozostają niezrealizowane przez słabość i niezdolność do działania.
„Tango” Sławomira Mrożka
Sztuka przedstawia konflikt pokoleń i upadek wartości w świecie, który utracił swoje fundamenty. Artur, podobnie jak Kohelet, poszukuje sensu i porządku w chaotycznej rzeczywistości, jednak jego dążenia kończą się porażką. Finałowy taniec Edka z Eugeniuszem symbolizuje triumf prymitywizmu i siły nad ideałami, co można interpretować jako współczesną wersję Koheletowej refleksji nad marnością ludzkich wysiłków.
Uniwersalne znaczenie motywu niestałości świata
Egzystencjalizm avant la lettre
Refleksja Koheleta nad niestałością życia i jego pozorną absurdalnością antycypuje wiele wątków filozofii egzystencjalnej XX wieku. Podobnie jak Albert Camus czy Jean-Paul Sartre, Kohelet zmaga się z problemem znalezienia sensu w świecie pozbawionym oczywistych znaczeń. Jednak w przeciwieństwie do egzystencjalistów, znajduje ukojenie w religijnym wymiarze życia.
Mądrość akceptacji ograniczeń
Księga Koheleta proponuje postawę, którą można by nazwać „mądrością akceptacji”. Polega ona na uznaniu własnych ograniczeń i skończoności, co paradoksalnie prowadzi do większej wolności i umiejętności cieszenia się życiem. Jest to lekcja szczególnie cenna we współczesnym świecie, który często promuje złudzenie nieograniczonych możliwości i ciągłego rozwoju.
Wartość umiarkowania
W świecie pełnym skrajności Kohelet proponuje umiarkowanie jako drogę życiową. Nie odrzuca ani ascezy, ani radości życia, lecz zaleca złoty środek – korzystanie z darów życia z wdzięcznością i umiarem, bez przywiązywania się do nich. Ta postawa ma głębokie znaczenie również dla współczesnego człowieka, żyjącego w kulturze konsumpcjonizmu.
Poszukiwanie transcendencji
Ostatecznie Kohelet wskazuje, że w świecie nieustannej zmiany jedynym punktem stałym może być odniesienie do wymiaru transcendentnego. Bez tego odniesienia ludzkie życie pozostaje zamknięte w kręgu „marności nad marnościami”. Jest to refleksja, która zachowuje aktualność również we współczesnym, często zsekularyzowanym świecie.
Podsumowanie – Człowiek wobec niestałości świata
Księga Koheleta stanowi jedną z najgłębszych refleksji nad kondycją człowieka w niestałym świecie. Autor nie oferuje łatwych odpowiedzi ani pocieszeń, lecz prowadzi czytelnika przez meandry egzystencjalnych pytań o sens życia, pracę, przyjemność i sprawiedliwość. Jego ostateczna konkluzja – „Boga się bój i przykazań Jego przestrzegaj, bo cały w tym człowiek” – wskazuje, że w świecie nieustannej zmiany jedynie odniesienie do transcendencji może nadać życiu trwały sens.
Refleksje Koheleta znajdują oddźwięk w wielu dziełach literatury polskiej i światowej, od romantyzmu po współczesność. Ich uniwersalność wynika z tego, że dotykają fundamentalnych pytań ludzkiej egzystencji, aktualnych niezależnie od epoki czy kultury. W kontekście matury ustnej, analiza motywu niestałości świata w Księdze Koheleta pozwala na ukazanie głębokich powiązań między literaturą biblijną a późniejszymi dziełami literackimi, a także na refleksję nad ponadczasowymi aspektami ludzkiej kondycji.
Opracowanie przygotowane na podstawie oficjalnej listy pytań jawnych CKE na lata 2026–2028. → Wróć do pełnej listy 76 pytań jawnych