Części mowy – kompletny przewodnik
Rozpoznawanie części mowy to jedna z tych umiejętności, które wracają od szkoły podstawowej aż po egzamin ósmoklasisty i maturę – a mimo to wielu uczniów myli je ze sobą, bo w szkole omawia się je pojedynczo, rok po roku, zamiast pokazać cały system naraz. Zebraliśmy wszystkie dziesięć części mowy w jednym miejscu, z przykładami i tym, co najczęściej sprawia problem.
Dziesięć części mowy – podział ogólny
Języka polskiego uczy dziesięciu części mowy, podzielonych na dwie grupy: odmienne, czyli takie, które zmieniają swoją formę (przez przypadki, liczby, osoby, czasy), oraz nieodmienne, które zawsze wyglądają tak samo, niezależnie od zdania.
| Odmienne | Nieodmienne |
|---|---|
| rzeczownik | przysłówek |
| czasownik | przyimek |
| przymiotnik | spójnik |
| liczebnik | partykuła |
| zaimek | wykrzyknik |
Części mowy odmienne
Rzeczownik nazywa osoby, zwierzęta, rzeczy, zjawiska i pojęcia abstrakcyjne. Odpowiada na pytania kto? co? i odmienia się przez przypadki oraz liczby. Przykłady: nauczyciel, pies, burza, radość, Warszawa.
Czasownik nazywa czynności, stany i procesy. Odpowiada na pytania co robi? co się z nim dzieje? Odmienia się przez osoby, liczby, czasy, tryby i strony. Przykłady: czyta, biegał, będzie pisać, ucz się.
Przymiotnik określa cechy rzeczownika – jaki jest, jaka jest, jakie jest. Odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje, a dodatkowo przez stopnie (równy, wyższy, najwyższy). Przykłady: szybki, ciekawa, trudne, najlepszy.
Liczebnik określa liczbę lub kolejność. Dzieli się na główne (odpowiadają na pytanie ile?, np. pięć, dwadzieścia trzy) i porządkowe (odpowiadają na pytanie który z kolei?, np. piąty, dwudziesty trzeci). Odmienia się podobnie jak przymiotnik.
Zaimek zastępuje inne części mowy, najczęściej rzeczownik, przymiotnik lub liczebnik, żeby uniknąć powtórzeń. Przykłady: ja, ty, mój, taki, ile, nikt, wszystko. Zaimki dzielą się na kilka podgrup (osobowe, dzierżawcze, wskazujące, pytające, nieokreślone i inne), co czasem myli uczniów, bo różne zaimki pełnią w zdaniu różne funkcje.
Części mowy nieodmienne
Przysłówek określa czasownik, przymiotnik lub inny przysłówek – odpowiada na pytania jak? gdzie? kiedy? Przykłady: szybko, tutaj, wczoraj, bardzo. Duża część przysłówków powstaje od przymiotników (szybki – szybko), co bywa mylące, bo przymiotnik odmienia się przez przypadki, a powstały z niego przysłówek już nie.
Przyimek łączy się z rzeczownikiem, zaimkiem lub liczebnikiem, tworząc razem z nim wyrażenie przyimkowe określające miejsce, czas, przyczynę czy sposób. Przykłady: na, pod, przez, dzięki, w ciągu.
Spójnik łączy wyrazy w zdaniu albo całe zdania ze sobą. Przykłady: i, ale, ponieważ, więc, chociaż, dlatego że.
Partykuła wzmacnia, podkreśla lub modyfikuje znaczenie innego wyrazu albo całego zdania, ale nie da się jej zadać pytania. Przykłady: czy, nie, może, no, chyba, aż.
Wykrzyknik wyraża emocje, wołanie lub naśladuje dźwięki, zwykle stoi samodzielnie w zdaniu. Przykłady: ach!, hej!, brawo!, psik!.
Co najczęściej myli uczniów
Kilka pomyłek powtarza się z klasy na klasę.
- Przysłówek kontra przymiotnik. „Ładny” to przymiotnik (jaki?), a „ładnie” to przysłówek (jak?) – różnica wydaje się oczywista w pojedynczym wyrazie, ale w dłuższym zdaniu łatwo się pomylić, zwłaszcza gdy oba wyrazy stoją blisko rzeczownika.
- Liczebnik główny kontra porządkowy. „Pięć” (ile?) to liczebnik główny, a „piąty” (który z kolei?) to liczebnik porządkowy – w praktyce uczniowie częściej mylą to przy liczebnikach złożonych, np. „dwudziesty pierwszy” bywa błędnie klasyfikowany jako główny.
- Zaimek jako „wszystko naraz”. Ponieważ zaimki zastępują różne części mowy, jeden zaimek w zależności od zdania może pełnić funkcję rzeczownikową, przymiotnikową albo liczebnikową. „Ten” w zdaniu „ten chłopiec” zastępuje przymiotnik, a w zdaniu „weź ten” zastępuje rzeczownik – to rozróżnienie wymaga patrzenia na całe zdanie, nie na sam wyraz.
- Partykuła kontra spójnik „czy”. W pytaniu „Czy pójdziesz?” wyraz „czy” jest partykułą, ale w zdaniu „Nie wiem, czy pójdziesz” ten sam wyraz pełni funkcję spójnika łączącego dwa zdania – to jeden z klasycznych przykładów, że ten sam wyraz może być różną częścią mowy w zależności od kontekstu.
Części mowy na egzaminie ósmoklasisty
Rozpoznawanie części mowy pojawia się w arkuszu z języka polskiego na egzaminie ósmoklasisty, zwykle w zadaniach zamkniętych, w których trzeba wskazać część mowy danego wyrazu w konkretnym zdaniu – nie w oderwaniu od kontekstu. To dlatego samo wykucie definicji na pamięć nie zawsze wystarcza – lepiej sprawdza się ćwiczenie na zdaniach, w których ten sam wyraz bywa raz jedną, raz inną częścią mowy.
Jeśli oprócz części mowy przygotowujecie się też do innych zagadnień gramatycznych i ortograficznych z egzaminu ósmoklasisty, zebraliśmy je w kompletnym przewodniku po ortografii na egzaminie ósmoklasisty. Osobno rozpisaliśmy też odmianę czasowników przez grupy koniugacyjne w artykule o czterech grupach czasowników.
Najczęściej zadawane pytania
P: Ile jest części mowy w języku polskim?
O: Dziesięć: pięć odmiennych (rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek) i pięć nieodmiennych (przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik).
P: Jak odróżnić przysłówek od przymiotnika?
O:Przymiotnik odpowiada na pytanie jaki? jaka? jakie? i odnosi się do rzeczownika (np. szybki samochód), a przysłówek odpowiada na pytanie jak? i odnosi się do czasownika (np. jechał szybko).
P: Czy zaimek zawsze jest tą samą częścią mowy?
O: Nie. Ten sam zaimek, w zależności od zdania, może zastępować rzeczownik, przymiotnik albo liczebnik, więc jego rola gramatyczna zależy od kontekstu, w jakim występuje.
P: Jak rozpoznać liczebnik porządkowy?
O: Liczebnik porządkowy odpowiada na pytanie który z kolei? (np. trzeci, dwudziesty), w odróżnieniu od liczebnika głównego, który odpowiada na pytanie ile? (np. trzy, dwadzieścia).
Jeśli gramatyka języka polskiego sprawia Twojemu dziecku trudność, nie tylko przy częściach mowy – zadzwoń do nas. Dobierzemy korepetytora do konkretnego etapu nauki, a nie do całego podręcznika naraz.